EVM: ઈલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીન — વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને લોકતંત્રની કમાલ

Posted on May 6, 2026

Table of Contents

પ્રસ્તાવના: મશીન કે જાદુઈ પેટી?

ભારતના લોકશાહી ઉત્સવ એટલે ચૂંટણી. અને ચૂંટણીમાં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે એક નાનકડી ગ્રે રંગની પેટી — EVM (Electronic Voting Machine).

કેટલાક લોકો માટે આ ટેકનોલોજીનો ચમત્કાર છે, કેટલાક માટે લોકશાહીની આત્મા, અને કેટલાક માટે રાજકીય ચર્ચાનો સદાબહાર વિષય.

આ લેખમાં આપણે EVM ની વૈજ્ઞાનિક અને ટેક્નિકલ બાજુ સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું — અંદર શું છે, કેવી રીતે કામ કરે છે, સુરક્ષા કેવી છે અને તેના વિશે ઉઠતા પ્રશ્નો શું છે. સાથે સાથે ભારતીય રાજકારણ પર થોડું વ્યંગ્ય પણ રહેશે.

૧: EVM નો ઇતિહાસ

૧૯૫૦ ના દાયકાથી ભારતમાં બેલેટ પેપર વડે ચૂંટણી થતી હતી. તે સમયમાં ચૂંટણી એટલે હજારો કર્મચારીઓ, ટ્રકો ભરેલા કાગળો અને મતગણતરીમાં લાંબા દિવસો.

બૂથ કેપ્ચરિંગ અને મતપેટી સાથેની ગડબડ સામાન્ય ચર્ચાનો વિષય બની ગઈ હતી.

૧૯૭૭માં Election Commission of India (ECI) એ Electronic Voting Machine નો વિચાર આગળ વધાર્યો. ત્યારબાદ Electronics Corporation of India Limited (ECIL) અને Bharat Electronics Limited (BEL) ને EVM બનાવવા માટે જવાબદારી સોંપવામાં આવી.

પ્રથમ પ્રયોગ

૧૯૮૨માં કેરળની પરૂર વિધાનસભા બેઠક પર પ્રથમ વખત EVM નો ઉપયોગ થયો.

પરંતુ Supreme Court એ તે ચૂંટણી રદ કરી કારણ કે તે સમયે EVM માટે કાનૂની જોગવાઈ નહોતી.

પછી શું થયું?

  • ૧૯૮૯: Representation of the People Act માં સુધારો થયો
  • ૧૯૯૮–૧૯૯૯: ધીમે ધીમે EVM નો ઉપયોગ વધ્યો
  • ૨૦૦૪: સમગ્ર દેશમાં ૧૦૦% EVM આધારિત ચૂંટણી

પોતાની પાર્ટી જીતે ત્યારે EVM પર વિશ્વાસ અને જ્યારે હાર થાય ત્યારે શંકા શરૂ!

૨: EVM ની અંદરની ટેકનોલોજી

EVM મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે:

  1. Control Unit (CU)
  2. Balloting Unit (BU)
  3. VVPAT

૨.૧ Control Unit (CU) — મશીનનું મગજ

Control Unit Presiding Officer પાસે રહે છે.

તેના મુખ્ય કાર્યો:

  • મતદાન સક્રિય કરવું
  • મતનો ડેટા સાચવવો
  • પરિણામ બતાવવું

અંદર શું હોય છે?

  • Microcontroller
  • Non-volatile EEPROM Memory
  • LED Display
  • 7.5V Battery Pack

OTP Chip શું છે?

OTP એટલે One-Time Programmable.

આ ચિપ માત્ર એક જ વખત program થાય છે. ત્યારબાદ તેમાં ફેરફાર શક્ય નથી.

એટલે firmware બદલી શકાતું નથી.

આ EVM ની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓમાંથી એક છે.

૨.૨ Balloting Unit (BU) — મતદાન ભાગ

મતદાર જે મશીન પર button દબાવે છે તે Balloting Unit છે.

ઉમેદવારના નામ અને symbol સામે blue button હોય છે.

મતદાર button દબાવે પછી:

  • Red light ઝળકે
  • Beep sound આવે
  • Vote record થાય

Technical Specifications

  • એક BU માં મહત્તમ 16 ઉમેદવાર
  • વધુ ઉમેદવાર હોય તો multiple BU જોડાય શકે
  • Maximum 24 BU સુધી support
  • CU અને BU વાયર દ્વારા જોડાય છે
  • WiFi, Bluetooth અથવા Internet નો ઉપયોગ થતો નથી

૨.૩ VVPAT — Paper Verification System

VVPAT એટલે Voter Verifiable Paper Audit Trail.

મતદાર vote આપે પછી:

  1. Slip print થાય
  2. 7 seconds સુધી દેખાય
  3. ત્યારબાદ sealed box માં પડી જાય

તેના કારણે electronic vote નું paper verification શક્ય બને છે.

VVPAT Features

  • Thermal Printing
  • Sealed Paper Roll
  • Battery Backup
  • ગરમીમાં પણ કામ કરી શકે તેવી ડિઝાઇન

૩: EVM કેવી રીતે કામ કરે છે?

Step 1: Commissioning

ચૂંટણી પહેલા મશીનોનું testing થાય છે.

Mock Poll કરવામાં આવે છે.

Candidates ના representatives ની હાજરીમાં મશીન seal થાય છે.

Step 2: Polling Day

  • Presiding Officer મશીન enable કરે
  • મતદારની ઓળખ ચકાસાય
  • Ballot button દબાવવામાં આવે
  • મતદાર vote આપે
  • VVPAT slip print થાય
  • Vote memory માં store થાય

Step 3: Poll Close

મતદાન પૂર્ણ થયા પછી:

  • Close button દબાય
  • મશીન lock થાય
  • Seal થાય
  • Strong Room માં રાખવામાં આવે

4: Counting Day

મતગણતરી દિવસે:

  • Strong Room ખોલાય
  • Candidates ના agents હાજર રહે
  • Result button દબાવવામાં આવે
  • દરેક ઉમેદવારના votes display થાય

VVPAT slips ની random checking પણ થાય છે.

૪: EVM ની સુરક્ષા વ્યવસ્થા

Election Commission અને BEL/ECIL મુજબ EVM માં અનેક security layers છે.

૪.૧ Air-Gapped System

EVM કોઈપણ Internet network સાથે જોડાયેલી નથી.

નહીં:

  • WiFi
  • Bluetooth
  • NFC
  • RF Communication

માત્ર wired connection નો ઉપયોગ થાય છે.

આ સૌથી મજબૂત સુરક્ષા સ્તરોમાંથી એક ગણાય છે.

૪.૨ OTP Microcontroller

Firmware ફરીથી લખી શકાય તેમ નથી.

એક વખત program થયા પછી chip સ્થિર રહે છે.

૪.૩ Physical Security

  • Dynamic Coding
  • Tamper Detection
  • Multiple Seals
  • Security Tags

જો machine સાથે tampering કરવાનો પ્રયાસ થાય તો તે non-functional બની શકે છે.

૪.૪ Administrative Security

  • Random Allocation
  • Serial Number Verification
  • Candidates ના agents ની હાજરી
  • CCTV Surveillance
  • CAPF Security

૫: EVM વિશે ઉઠતા સવાલો

વૈજ્ઞાનિક ચર્ચા માટે પ્રશ્નો જરૂરી છે.

EVM વિશે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા:

૫.૧ Source Code Transparency

ઘણા experts માને છે કે source code audit વધુ transparency લાવી શકે.

કેટલાક દેશોમાં Open Source Voting Systems ઉપર ભાર મુકવામાં આવે છે.

પરંતુ ECI નું કહેવું છે કે hardware-level security પૂરતી મજબૂત છે.

૫.૨ Hari Prasad Case (2010)

કેટલાક researchers એ EVM security ઉપર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.

તેમનું કહેવું હતું કે physical access મળે તો attack theoretically શક્ય બની શકે.

ECI નું જવાબ:

  • Machines સતત સુરક્ષામાં રહે છે
  • Multi-layer control છે
  • Real-world attack practically મુશ્કેલ છે

૫.૩ VVPAT Verification Debate

Opposition parties એ 100% VVPAT verification ની માંગણી કરી હતી.

Supreme Court એ statistical sampling પૂરતી હોવાનું કહ્યું.

હાલમાં દરેક assembly segment માં 5 VVPAT ની random checking થાય છે.

૬: વિશ્વમાં EVM અને ભારત

અમેરિકા

Mixed System:

  • Paper Ballot
  • Optical Scan
  • DRE Machines

Germany

૨૦૦૯માં electronic voting ઉપર પ્રશ્નો ઉઠાવાયા.

Netherlands

ફરી paper ballot system અપનાવ્યું.

Estonia

Online Voting માટે જાણીતા દેશોમાંનું એક.

ભારત

વિશ્વની સૌથી મોટી ચૂંટણી વ્યવસ્થા:

  • 95+ કરોડ મતદારો
  • લાખો polling stations
  • લાખો EVM machines

EVM ના કારણે સમય અને ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો થયો.

૭: M3 EVM — નવી પેઢી

M3 EVM માં ઉમેરાયેલા features:

  • Advanced Dynamic Coding
  • Better Tamper Detection
  • QR Code Based Sealing
  • Integrated VVPAT
  • Improved Security Mechanism

ભવિષ્યમાં M4 generation ઉપર પણ વિચારણા ચાલી રહી છે.

૮: ભારતીય રાજકારણ અને EVM

હવે થોડું વ્યંગ્ય.

રાજકારણનો રસપ્રદ પેટર્ન

  • જીતો → EVM સચોટ
  • હારો → EVM શંકાસ્પદ

આ પેટર્ન લગભગ દરેક મોટી પાર્ટીમાં ક્યારેક જોવા મળ્યો છે.

સોશિયલ મીડિયા Experts

ઘણા લોકો YouTube video જોઈને તરત “EVM Hack” ની જાહેરાત કરી દે છે.

પરંતુ:

  • Simulation ≠ Real EVM
  • Laptop Demo ≠ Actual Election Machine
  • Theory ≠ Practical Election Attack

વાસ્તવિક attack માટે:

  • Physical Access
  • Technical Expertise
  • Multiple Security Layers પાર કરવી

આ બધું એકસાથે કરવું અત્યંત મુશ્કેલ છે.

૯: સુધારા માટે વાસ્તવિક સૂચનો

વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવહારુ સુધારા:

૯.૧ Independent Security Audit

Third-party audit reports વધુ વિશ્વાસ ઉભો કરી શકે.

૯.૨ વધુ VVPAT Verification

Random verification percentage વધારી શકાય.

૯.૩ Manufacturing Transparency

Chip manufacturing અને firmware process ઉપર વધુ audit.

૯.૪ Agents Training

Candidates ના agents માટે technical training.

૯.૫ વધુ મોટું Mock Poll

Pre-election testing વધારવી.

૧૦: EVM અને ભારતનું લોકતંત્ર

EVM ભારતની engineering અને election management ક્ષમતાનું પ્રતિક છે.

1947 થી 2024 સુધી ભારતની ચૂંટણી વ્યવસ્થા ખૂબ બદલાઈ છે.

પહેલાં:

  • Ballot Boxes
  • લાંબી મતગણતરી
  • Booth Capturing

આજે:

  • Electronic Counting
  • VVPAT Verification
  • ઝડપી પરિણામો

કોઈપણ system સંપૂર્ણ નથી.

પરંતુ સુધારાઓ સાથે વધુ મજબૂત બને છે.

EVM એક machine છે.

તે vote નથી આપતી — માત્ર vote count કરે છે.

લોકશાહીની સૌથી મોટી શક્તિ હજુ પણ મતદાર જ છે.

સાચા પડકારો:

  • Voter Awareness
  • Fake News
  • Money Power
  • Criminalization of Politics
  • Urban Voting Apathy

અસલી ચર્ચા આ મુદ્દાઓ ઉપર વધુ જરૂરી છે.

મત આપો. પરિણામ સ્વીકારો. અને પછી જીતનારને જવાબદાર બનાવો.

એજ સાચું લોકતંત્ર છે.

અંતિમ વિચાર

“અંતમાં એટલું જ —
EVM ને દોષ આપતા પહેલા કદાચ મતદારો શું કહેવા માંગે છે તે સાંભળવાનો પ્રયાસ કરો.
કારણ કે machine માત્ર vote ગણે છે… અહંકાર નહીં.”

References

  1. Election Commission of India — EVM FAQs
  2. BEL EVM Technical Manual
  3. Security Analysis of India’s EVMs (2010)
  4. Supreme Court Order on VVPAT
  5. Representation of the People Act, 1951
  6. ECIL Annual Reports
  7. IEEE Spectrum Articles

આ લેખનો હેતુ educational અને satirical છે.

કોઈપણ રાજકીય પક્ષને support અથવા oppose કરવાનો હેતુ નથી.

વિજ્ઞાનને સમજવું અને પ્રશ્ન પૂછવું — બંને લોકશાહીના ભાગ છે.

Leave a Reply